رسوب همان لایهٔ سفید یا قهوه‌ای سختی است که داخل کتری، لوله و آبگرم‌کن می‌بینید. در صنعت هم همین اتفاق می‌افتد، فقط هزینه‌اش خیلی بیشتر است.
رسوب از کجا می‌آید؟
آب معمولاً کلسیم و منیزیم حل‌شده دارد. وقتی آب گرم شود یا بخشی از آن تبخیر شود، این املاح دیگر در آب نمی‌مانند و روی سطح می‌نشینند. رایج‌ترین رسوب، کربنات کلسیم است. رسوب‌های دیگری مثل سیلیس، سولفات کلسیم و اکسیدهای آهن هم وجود دارند.
مقطع یک لوله؛ لایهٔ رسوب مسیر آب را تنگ کرده است.
چرا رسوب برای دستگاه بد است؟
- گرما سخت‌تر منتقل می‌شود. رسوب گرما را بسیار بدتر از فلز هدایت می‌کند و مثل عایق عمل می‌کند؛ پس حتی لایهٔ نازک هم اثر دارد.
- مسیر آب تنگ می‌شود. فشار لازم برای عبور آب بالا می‌رود و پمپ انرژی بیشتری مصرف می‌کند.
- نقطهٔ داغ و خرابی. در دیگ و مبدل، زیر رسوب فلز بیش از حد داغ می‌شود و عمرش کم می‌شود.
راهنماهای فنی می‌گویند اثر رسوب بر مصرف انرژی قابل‌توجه است، ولی عدد دقیق به نوع و ضخامت رسوب و نوع دستگاه بستگی دارد؛ به همین دلیل عدد کلی نمی‌دهیم.
نشانه‌های رسوب
- مصرف سوخت یا برق بدون دلیل بالا رفته است.
- دمای دودکش دیگ یا دمای آب برگشتی برج تغییر کرده است.
- لوله‌ها و اتصال‌ها پوستهٔ سفید یا قهوه‌ای سخت دارند.
- باید مدام اسیدشویی یا تمیزکاری کنید.
رسوب داخل زانوی لوله (نمونه)
پیش از هر راهکار، چه چیزی را اندازه بگیریم؟
سختی کل، قلیاییت، pH، هدایت الکتریکی (یا TDS) و دما را اندازه می‌گیریم. با این‌ها می‌توان میل آب به رسوب را برآورد کرد؛ شاخصی مثل «شاخص اشباع لانژلیه» برای همین کار استفاده می‌شود: عدد مثبت یعنی آب تمایل به رسوب‌گذاری دارد.
راه‌های کنترل رسوب
روش‌های رایج شامل نرم‌کردن آب با رزین، مواد ضدرسوب، تنظیم pH، بلودان (تخلیهٔ کنترل‌شده) و روش‌های فیزیکی مثل میدان مغناطیسی و الکتریکی هستند. هر روش مزیت و محدودیت دارد. دربارهٔ روش‌های فیزیکی، نتیجه به شیمی آب و شرایط کار بستگی دارد و گزارش‌های مستقل همیشه یکسان نیستند؛ پس هر پروژه را باید جداگانه بررسی کرد.
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
- Flynn, D. J. (ed.). The Nalco Water Handbook, 3rd ed. McGraw-Hill.
- Langelier, W. F. (1936). The analytical control of anti-corrosion water treatment. Journal of the American Water Works Association, 28(10).
- ASME. Consensus on Operating Practices for the Control of Feedwater and Boiler Water Quality in Modern Industrial Boilers (CRTD-34).